Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, κατόπιν συμφωνίας της ελληνικής κυβέρνησης με την κυβέρνηση της Πολωνίας, μετέβη στη Βαρσοβία και παρέλαβε την ιστορική συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, τα οποία επιστρέφουν στην Ελλάδα έπειτα από δεκαετίες.
Πρόκειται για τον πρώτο επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στη χώρα προέλευσής τους. Τα 91 πολύτιμα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια είχαν κλαπεί από συναγωγές και από οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της ναζιστικής κατοχής από την οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία λεηλάτησε συστηματικά πολιτιστικά αγαθά, έργα τέχνης, βιβλιοθήκες και αρχεία σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη, όπως επισημαίνεται σε ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού.
Μενδώνη: «Τα κειμήλια αυτά αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μας»
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, στην ομιλία της, υπογράμμισε: «Τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από συναγωγές, σε ολόκληρη την Ελλάδα, στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνον ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος… Το συναισθηματικό τους βάρος είναι μεγάλο και η επιθυμία όλων μας για την επιστροφή τους υπήρξε ιδιαίτερα έντονη. Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε -πέραν των νομικών και διοικητικών ζητημάτων- από ένα έντονο αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Έλληνες Εβραίους, που εξοντώθηκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως τεκμαίρει η ιστορία των συγκεκριμένων κειμηλίων, η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού -και στην Ελλάδα- δεν στράφηκε μόνον κατά των ανθρώπων. Έπληξε καίρια την πολιτιστική και τη θρησκευτική τους κληρονομιά… Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία για τις δύο χώρες μας, που συνδέονται με στενούς δεσμούς. Η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Γι’ αυτό, η σημερινή τελετή αποτελεί ιστορικό ορόσημο. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρεί στον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών, παρανόμως εξαχθέντων από μια χώρα και τα οποία βρίσκονταν υπό την δική της επιμέλεια. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης, την πολωνική κυβέρνηση, την υπουργό Πολιτισμού Μάρτα Τσιενκόφσκα, καθώς και την προκάτοχό της Χάνα Βρουμπλέφσκα, και τις αρμόδιες αρχές, για την αποφασιστικότητά τους να υπερβούν νομικές και διοικητικές δυσκολίες, προκειμένου να φέρουν εις πέρας αυτή τη διαδικασία. Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο πλευρών, ο σημερινός επαναπατρισμός δεν θα είχε επιτευχθεί».
Ολοκληρώνοντας την ομιλία της, η υπουργός κατέληξε: «Για να ζητά κανείς την επιστροφή όσων δικαιωματικά του ανήκουν, οφείλει να είναι έτοιμος να επιστρέψει όσα δικαιωματικά ανήκουν σε άλλους, όταν υφίσταται σαφής νομική και ηθική υποχρέωση. Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα έχει αποδείξει στην πράξη, αυτή την αρχή. Η Ελλάδα διεκδικεί την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών που αφαιρέθηκαν από το έδαφος ή τα μουσεία της -με πλέον εμβληματική περίπτωση αυτή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Παράλληλα, δεν διστάζουμε να προχωρήσουμε στην επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, που εντοπίστηκαν στη χώρα μας ως προϊόντα παράνομης διακίνησης. Μέσω της σύναψης και της εφαρμογής διμερών και πολυμερών συμφωνιών, για την παρεμπόδιση της παράνομης διακίνησης των πολιτιστικών αγαθών, καθώς και με την ενεργή συμμετοχή μας στο πλαίσιο της UNESCO, επιδιώκουμε τη διαμόρφωση ενός ισχυρού διεθνούς νομικού πλαισίου που θα καταπολεμά την παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών και να διευκολύνει την επιστροφή των παρανόμως διακινηθέντων θησαυρών στις χώρες προέλευσης τους».
Πολωνία: «Ιστορική στιγμή για την επιστροφή πολιτιστικής κληρονομιάς»
Η υπουργός Πολιτισμού της Πολωνίας Μάρτα Τσιενκόφσκα, στον χαιρετισμό της, τόνισε: «Περιμέναμε αυτή τη στιγμή εδώ και πολλά χρόνια και η αλήθεια είναι ότι χάρη στην κυρία υπουργό, το ζήτημα αυτό άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προτεραιότητα στην Πολωνία, μόλις στις αρχές του 2024. Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο υπουργείων μας, στη συστηματική ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών, σε λιγότερο από δύο χρόνια, μπορούμε να παραδώσουμε σήμερα αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της ιστορίας».
Η ιστορία των ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων
Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού, μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης αποθηκευμένο σε κάστρα της Κάτω Σιλεσίας.
Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε τα ελληνοεβραϊκά αντικείμενα στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum» στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου τα αντικείμενα ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, διεκδικεί από το 2001 τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Η διαδικασία αποδείχθηκε χρονοβόρα, καθώς δεν υπήρχε θεσμικό πλαίσιο στην Πολωνία για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους.
Το επίσημο αίτημα προς την πολωνική κυβέρνηση υποβλήθηκε τον Δεκέμβριο του 2024, εντάσσοντας την υπόθεση στη στρατηγική της Ελλάδας για τον επαναπατρισμό πολιτιστικών θησαυρών που αφαιρέθηκαν βίαια ή λαθραία από την ελληνική επικράτεια.
Τι περιλαμβάνει η συλλογή των 91 κειμηλίων
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων:
- 46 λειτουργικά υφάσματα
- 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά)
- 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους
- 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών
Ο επαναπατρισμός βασίστηκε σε εκτενή έρευνα, τεκμηρίωση και ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη που εκπονήθηκε το 2022 από ειδικούς του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας.
Η επιστροφή των αντικειμένων υποστηρίχθηκε και από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), ο οποίος εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιών που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Η παράδοση της συλλογής στο Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας πολυετούς προσπάθειας επαναπατρισμού και ιστορικής αποκατάστασης.