Ενώ ο πόλεμος με το Ιράν μαίνεται, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, κλιμακώνει τις ρητορικές επιθέσεις του κατά των Ευρωπαίων συμμάχων, απειλώντας ευθέως με -την άλλοτε αδιανόητη- αποχώρηση από το ΝΑΤΟ και εγκατάλειψη της Ουκρανίας, αφήνοντας τη Γηραιά Ήπειρο αντιμέτωπη με ένα υπαρξιακό κενό ασφαλείας. Μια τέτοια κίνηση δεν θα ήταν απλώς μια πολιτική αλλαγή, αλλά ένας γεωπολιτικός σεισμός που θα ισοπέδωνε τη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας που οικοδομήθηκε μετά το 1945.
Η Ευρώπη έχει βρεθεί ξανά στο ίδιο σημείο, σημειώνουν οι New York Times σε ανάλυσή τους, όμως αυτή τη φορά η ένταση μοιάζει πρωτοφανής.
Ο Τραμπ εξαπέλυσε την Τετάρτη ένα νέο κύμα επιθέσεων κατά των ηγετών της Ευρώπης, κλιμακώνοντας τη ρητορική του σε επίπεδα που αγγίζουν τον «διπλωματικό εκφοβισμό». Φαίνεται πλέον να παραμερίζει πολιτικές και στρατιωτικές δεσμεύσεις δεκαετιών, οι οποίες είχαν εδραιωθεί με χειραψίες και συνθήκες επί οκτώ δεκαετίες.
Η απειλή της στρατιωτικής απομόνωσης
Μέσα από μια σειρά αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και συνεντεύξεων, ο Τραμπ επέστρεψε σε ένα γνώριμο θέμα: ότι η Ευρώπη είναι αδύναμη, «χωρίς δόντια» και ένας αχάριστος εταίρος για τις ΗΠΑ.
Οι συνέπειες, προειδοποίησε, θα είναι δεινές, καθώς η Ευρώπη μπορεί σύντομα να βρεθεί μόνη της, αποκομμένη από την αμερικανική στρατιωτική προστασία.
Οι απειλές του εκτοξεύτηκαν κατά ριπάς: οι χώρες της Ευρώπης -όπως η Βρετανια- θα πρέπει «να βρείτε μόνοι σας το πετρέλαιό σας» στα ολοένα και πιο επικίνδυνα Στενά του Ορμούζ. Οι ΗΠΑ «θα θυμούνται» την άρνηση της Γαλλίας να βοηθήσει στον πόλεμο της Αμερικής κατά του Ιράν.
Το ΝΑΤΟ, δήλωσε στην The Telegraph, είναι μια «χάρτινη τίγρη». Αργότερα την ίδια ημέρα, δήλωσε στο Reuters πως οι ΗΠΑ θα επανεξετάσουν «απολύτως» τη συμμετοχή τους στη συμμαχία.
Η αντίδραση του Βερολίνου, της Βρετανίας και η «Χάρτινη Τίγρη»
Οι δηλώσεις αυτές βύθισαν τους Ευρωπαίους ηγέτες σε έναν νέο κύκλο αγωνιώδους προβληματισμού. Αν και στο παρελθόν ο Τραμπ είχε υπαναχωρήσει από παρόμοιες απειλές, η σφοδρότητα της τωρινής του γλώσσας, εν μέσω ενός οικονομικά κοστοβόρου πολέμου με το Ιράν, θέτει ένα επείγον ερώτημα στους συμμάχους: Τι γίνεται αν, αυτή τη φορά, μιλάει σοβαρά;
Ο Στέφαν Κορνέλιους, εκπρόσωπος του καγκελαρίου της Γερμανίας, Φρίντριχ Μερτς, δήλωσε στους δημοσιογράφους στο Βερολίνο: «Αυτή δεν είναι η πρώτη φορά που το κάνει αυτό, και εφόσον πρόκειται για ένα επαναλαμβανόμενο φαινόμενο, μπορείτε πιθανώς να κρίνετε τις συνέπειες μόνοι σας».
«Δεν είναι δική μου δουλειά εδώ να σχολιάσω τα λόγια του Αμερικανού Προέδρου. Θέλω απλώς να δηλώσω εκ μέρους της γερμανικής κυβέρνησης ότι είμαστε, φυσικά, προσηλωμένοι στο ΝΑΤΟ», πρόσθεσε.
Ο Τραμπ, στη συνέντευξή του στην The Telegraph, εμφανίστηκε οργισμένος για την άρνηση της Ευρώπης να στηρίξει τον πόλεμό του. «Ποτέ δεν πείστηκα από το ΝΑΤΟ. Πάντα ήξερα ότι ήταν μια χάρτινη τίγρη, και ο Πούτιν το γνωρίζει επίσης αυτό, παρεμπιπτόντως», σημείωσε.
Στην ίδια συνέντευξη, ο Τραμπ επιτέθηκε προσωπικά στον Βρετανό πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ, χλευάζοντας τις δυνατότητες του βρετανικού στρατού. «Δεν έχετε καν ναυτικό. Είστε πολύ παλιοί και είχατε αεροπλανοφόρα που δεν λειτουργούσαν», σχολίασε.
Ο Στάρμερ, παγιδευμένος ανάμεσα στην ανάγκη για απάντηση και τον φόβο περαιτέρω οργής του Τραμπ, δήλωσε: «Όποια και αν είναι η πίεση σε μένα και σε άλλους, όποιος και αν είναι ο θόρυβος, πρόκειται να ενεργήσω με βάση το βρετανικό εθνικό συμφέρον στις αποφάσεις που λαμβάνω. Γι’ αυτό ήμουν απολύτως σαφής ότι αυτός δεν είναι ο δικός μας πόλεμος και δεν πρόκειται να παρασυρθούμε σε αυτόν».
«Το ΝΑΤΟ είναι η πιο αποτελεσματική στρατιωτική συμμαχία που έχει δει ποτέ ο κόσμος, και μας έχει κρατήσει ασφαλείς για πολλές δεκαετίες, και είμαστε πλήρως δεσμευμένοι στο ΝΑΤΟ», πρόσθεσε.
Είναι πράγματι το ΝΑΤΟ μια «χάρτινη τίγρη»;
Η πραγματικότητα στο πεδίο δείχνει το αντίθετο απ’ αυτό που ισχυρίζεται ο Αμερικανός Πρόεδρος. Η υποστήριξη του ΝΑΤΟ προς την Ουκρανία —που διανύει τον πέμπτο χρόνο πολέμου— έχει παίξει ζωτικό ρόλο στον περιορισμό της ρωσικής εισβολής.
Επιπλέον, το ΝΑΤΟ παρέχει στους συμμάχους του την «πυρηνική ομπρέλα» των ΗΠΑ και ένα δίκτυο βάσεων, που λειτουργούν ως αποτροπτικά μέσα.
Εξάλλου, είναι ενδεικτικό ότι ο Τραμπ χρησιμοποιεί την ίδια ορολογία με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν για να περιγράψει τη Συμμαχία. Ο Πούτιν δεν έκρυψε ποτέ την επιθυμία του να διαλύσει το ΝΑΤΟ, κάτι που θα άφηνε τους ανατολικοευρωπαίους γείτονες της Ρωσίας εκτεθειμένους σε μελλοντική επιθετικότητα του Κρεμλίνου.
Ουκρανία και Στενά του Ορμούζ
Η δυσαρέσκεια του Τραμπ πηγάζει από την πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ υπερασπίστηκαν την Ουκρανία για χάρη της Ευρώπης, αλλά οι χώρες αυτές «δεν ήταν εκεί για εμάς» κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν.
Είναι χαρακτηριστικό και ένα δημοσίευμα των Financial Times, που αποκάλυψαν σήμερα πως ο Τραμπ, σε μια πρωτοφανή κίνηση πίεσης προς τους Ευρωπαίους συμμάχους, απείλησε να διακόψει την παροχή όπλων προς την Ουκρανία, εάν οι χώρες του ΝΑΤΟ δεν συμμετάσχουν σε μια «συμμαχία των προθύμων» για την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ.
Στο στόχαστρο του Τραμπ, μπήκε ο μηχανισμός PURL, η πρωτοβουλία προμηθειών όπλων του ΝΑΤΟ για την Ουκρανία που χρηματοδοτείται από ευρωπαϊκά κράτη, γεγονός που ανάγκασε τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, σε διπλωματικό μαραθώνιο για να τον κατευνάσει. Αργότερα, ακολούθησε η κοινή δήλωση των Γαλλία, Βρετανία και Γερμανία.
«Εκφράζουμε την ετοιμότητά μας να συμβάλουμε στις κατάλληλες προσπάθειες για τη διασφάλιση της ασφαλούς διέλευσης από τα Στενά [του Ορμούζ]», ανέφεραν.
Αυτό που έχει εξοργίσει ιδιαίτερα τον Τραμπ, είναι η άρνηση βοήθειας για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, όπου το Ιράν έχει περιορίσει τη ναυσιπλοΐα, εκτοξεύοντας τις τιμές της ενέργειας.
«Πηγαίνετε να πάρετε το δικό σας πετρέλαιο!» έγραψε στην πλατφόρμα του Truth Social, στρεφόμενος ειδικά κατά της Γαλλίας -που τη χαρακτήρισε «πολύ ανεπαρκή»– και της Βρετανίας «που αρνήθηκε να εμπλακεί στον αποκεφαλισμό του Ιράν».
Μια διαχρονική εχθρότητα
Η αντιπάθεια του Τραμπ προς το ΝΑΤΟ δεν είναι νέα, επισημαίνει ο Guardian. Το 2017 χαρακτήρισε τον οργανισμό «παρωχημένο».
Το 2024 απείλησε να πει στη Ρωσία να κάνει «ό,τι διάολο θέλει» σε οποιαδήποτε ευρωπαϊκή χώρα δεν ικανοποιεί τις απαιτήσεις του για τις αμυντικές δαπάνες.
Ενώ τον Ιανουάριο του 2026, η Συμμαχία τέθηκε σε επιφυλακή μετά την απειλή του να προσαρτήσει τη Γροιλανδία.
Η «επόμενη ημέρα»
Αναλυτές, όπως ο Τρέβορ Τέιλορ, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κράνφιλντ και διευθυντής προγράμματος στο Βασιλικό Ινστιτούτο Ενωμένων Υπηρεσιών (RUSI), επισημαίνουν ότι αυτές οι δηλώσεις έχουν «συσσωρευτικό αποτέλεσμα», αυξάνοντας την αμφιβολία για την αξιοπιστία των ΗΠΑ ως συμμάχου.
Εάν οι ΗΠΑ εγκατέλειπαν το ΝΑΤΟ, η Ευρώπη θα δυσκολευόταν να υπερασπιστεί την Ουκρανία, αλλά και τα ίδια της τα σύνορα από τη ρωσική επιθετικότητα.
Υπό την πίεση του Τραμπ, οι χώρες του ΝΑΤΟ αύξησαν τις αμυντικές δαπάνες, αλλά όχι σε επίπεδο που να τους επιτρέπει να σταθούν μόνες τους απέναντι σε μια τέτοια απειλή.
Μπορεί όντως ο Τραμπ να αποσύρει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ;
Η διαδικασία δεν είναι απλή, τονίζει ο Guardian. Νομοθεσία που ψηφίστηκε το 2023 εμποδίζει έναν Αμερικανό πρόεδρο να αποσύρει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ χωρίς πλειοψηφία των δύο τρίτων στη Γερουσία ή μια νομοθετική πράξη (act) του Κογκρέσου.
Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο νόμος εισήχθη ως τροπολογία στον ετήσιο Νόμο περί Εξουσιοδότησης Εθνικής Άμυνας (NDAA) του 2024, που καθορίζει την πολιτική του Πενταγώνου. Η τροπολογία αναφέρει επίσης ότι δεν επιτρέπεται να δαπανηθούν αμερικανικά κονδύλια για την αποχώρηση από το ΝΑΤΟ.
Μεταξύ των κυρίων εισηγητών της τροπολογίας, ήταν και ο νυν υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας του Τραμπ.
Ωστόσο, ο Τραμπ έχει δείξει διατεθειμένος να παρακάμπτει τη νομοθεσία, όπως έπραξε επιτιθέμενος στο Ιράν χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, παραβιάζοντας τον νόμο περί Πολεμικών Εξουσιών (War Powers Act) του 1973.
«Εάν ο πρόεδρος και ο στρατός δεν είναι δεσμευμένοι στο ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή ασφάλεια, τότε δεν νομίζω ότι το Κογκρέσο μπορεί να κάνει πολλά για να το σταματήσει αυτό», δήλωσε στο Reuters ωστόσο ο Μαξ Μπέργκμαν, πρώην στέλεχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.
Ακόμα και χωρίς επίσημη αποχώρηση των ΗΠΑ, σύμφωνα με τον Ίβο Ντάλντερ, πρέσβη της κυβέρνησης Ομπάμα στο ΝΑΤΟ, ο Τραμπ θα μπορούσε:
- Να αποσύρει όλα τα αμερικανικά στρατεύματα από την Ευρώπη
- Να αποσύρει τους Αμερικανούς αξιωματικούς από τη δομή διοίκησης της Συμμαχίας
- Να δηλώσει ότι παραμένει τυπικά στη Συμμαχία, αλλά να μην παρέχει καμία απολύτως στρατιωτική υποστήριξη σε περίπτωση κρίσης
Νομικό «θρίλερ»
Η πιθανότητα αποχώρησης των ΗΠΑ από μια διεθνή συνθήκη, όπως το ΝΑΤΟ, ανοίγει ένα περίπλοκο κεφάλαιο νομικών ερμηνειών, τόσο σε διεθνές όσο και σε εγχώριο επίπεδο.
Το ερώτημα, λοιπόν, που πλανάται πλέον πάνω από την Ουάσιγκτον είναι το εξής: Τι συμβαίνει στη συνέχεια;
Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η διαδικασία είναι σχετικά σαφής: ο αρχηγός κράτους ενός έθνους έχει γενικά την εξουσία να αποχωρήσει από μια συνθήκη, εάν η συνθήκη επιτρέπει την αποχώρηση και το έθνος τηρεί τη διαδικασία αποχώρησης, αναφέρει το Reuters.
Ωστόσο, το τοπίο εντός των ΗΠΑ παραμένει θολό. Παρόλο που οι πρόεδροι έχουν αποσυρθεί στο παρελθόν από αρκετές συνθήκες χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου —με χαρακτηριστικό παράδειγμα την αποχώρηση του Τραμπ το 2020 από τη Συνθήκη των Ανοικτών Ουρανών (Open Skies)— η νομοθεσία δεν έχει δώσει οριστική απάντηση για τα όρια αυτής της εξουσίας.
Στην περίπτωση που η απόφαση του Τραμπ προσβληθεί δικαστικά, όσοι την αμφισβητήσουν θα βρεθούν αντιμέτωποι με σημαντικά εμπόδια. Το κυριότερο εξ αυτών είναι η απόδειξη του «εννόμου συμφέροντος», δηλαδή του προσωπικού διακυβεύματος που έχει κάποιος από το αποτέλεσμα της υπόθεσης, ώστε να δικαιούται να την προσβάλει.
Τον τελευταίο λόγο θα έχει πιθανώς το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, το οποίο όμως δεν έχει εξετάσει ποτέ την ουσία μιας τέτοιας υπόθεσης.
