Το σχήμα που αποδίδεται στο Νιχάτ Ερίμ* , δηλ. δημιουργία προβλήματος, ελεγχόμενη κλιμάκωση, παραγωγή τετελεσμένων και κατόπιν αναζήτηση νομιμοποίησης, δεν αποτελεί απλώς ένα θεωρητικό μοντέλο.
Του Δρα Δημήτρη Σταθακόπουλου
Αντιθέτως, προσφέρει ένα χρήσιμο ερμηνευτικό εργαλείο για να κατανοήσει κανείς τη διαχρονική τουρκική τακτική σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, ιδίως στον ευαίσθητο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Σήμερα, το μοτίβο αυτό φαίνεται να εφαρμόζεται με συνέπεια και προσαρμοστικότητα σε τρία βασικά «θέατρα κρίσης»:
- α) το Αιγαίο και το Καστελλόριζο,
- β) τη Θράκη και
- γ) την Κύπρο.
Στο πρώτο στάδιο, η «δημιουργία προβλήματος» δεν σημαίνει απαραίτητα μια ανοιχτή κρίση. Συχνά πρόκειται για την εισαγωγή μιας νέας ερμηνείας ή αμφισβήτησης, που μέχρι πρότινος δεν υφίστατο. Παραδείγματα αποτελούν οι θεωρίες περί «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο ή οι διεκδικήσεις που αφορούν την επήρεια νησιών σε θαλάσσιες ζώνες, όπως το Καστελλόριζο.
Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται ένα νέο πλαίσιο συζήτησης, στο οποίο η Ελλάδα καλείται να απαντήσει σε ζητήματα που η ίδια δεν είχε θέσει.
Ακολουθεί η «ελεγχόμενη κλιμάκωση». Εδώ εντάσσονται ενέργειες όπως οι υπερπτήσεις, οι ναυτικές ασκήσεις σε αμφισβητούμενες περιοχές ή η αποστολή ερευνητικών σκαφών συνοδεία πολεμικών.
Η κλιμάκωση είναι προσεκτικά υπολογισμένη και αρκετή ώστε να παγιώσει την παρουσία , να δοκιμάσει τις αντιδράσεις, αλλά όχι τόσο ώστε να οδηγήσει σε γενικευμένη σύγκρουση. Το στοιχείο του ελέγχου είναι κρίσιμο, καθώς επιτρέπει την αναδίπλωση εφόσον υπάρξει ισχυρή διεθνής πίεση, χωρίς όμως να αναιρείται το συνολικό στρατηγικό όφελος.
Το τρίτο στάδιο, η «παραγωγή τετελεσμένων», αποτελεί ίσως το πιο ουσιαστικό. Μέσω της επαναλαμβανόμενης παρουσίας και δραστηριότητας σε μια περιοχή, δημιουργείται μια de facto κατάσταση. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η Τουρκία επιχειρεί να εγκαθιδρύσει μια πραγματικότητα που, με την πάροδο του χρόνου, καθίσταται δύσκολο να ανατραπεί. Στην Κύπρο, για παράδειγμα, η σταδιακή εμβάθυνση της παρουσίας στα κατεχόμενα και οι κινήσεις στην περίκλειστη πόλη της Αμμοχώστου εντάσσονται σε αυτή τη λογική. Στη Θράκη, αντίστοιχα, η επιμονή σε ζητήματα ταυτότητας και εκπροσώπησης επιχειρεί να διαμορφώσει μια αντίληψη «ειδικού καθεστώτος».
Τέλος, έρχεται η φάση της «αναζήτησης νομιμοποίησης». Αφού έχει διαμορφωθεί μια νέα πραγματικότητα επί του πεδίου, η Τουρκία επιδιώκει είτε τη διεθνή αποδοχή είτε τη διαπραγμάτευση επί της βάσης αυτών των τετελεσμένων. Σε αυτό το σημείο, η αρχική παραβίαση ή αμφισβήτηση έχει ήδη μετατραπεί σε «δεδομένο», και η συζήτηση μετατοπίζεται από το αν υπάρχει ζήτημα στο πώς θα ρυθμιστεί.
Η «έρπουσα δικαιοδοσία»
Κεντρικό εργαλείο σε αυτή τη διαδικασία είναι η λεγόμενη «έρπουσα δικαιοδοσία» (creeping jurisdiction).
Πρόκειται για μια στρατηγική σταδιακής επέκτασης της επιρροής και της δικαιοδοσίας χωρίς θεαματικές ή άμεσες νομικές παραβιάσεις που θα προκαλούσαν έντονες διεθνείς αντιδράσεις. Αντί για μια απότομη κίνηση, προτιμάται η αργή, σχεδόν ανεπαίσθητη μετατόπιση των ορίων. Με μικρά, διαδοχικά βήματα, δημιουργείται ένα νέο status quo που δύσκολα αμφισβητείται στην πράξη.
Η αποτελεσματικότητα αυτής της μεθόδου έγκειται ακριβώς στη σωρευτικότητά της.
Κάθε επιμέρους ενέργεια μπορεί να φαίνεται περιορισμένη ή διαχειρίσιμη. Όμως, στο σύνολό τους, οι ενέργειες αυτές συγκροτούν μια συνεκτική στρατηγική που μεταβάλλει σταδιακά τους συσχετισμούς. Η πρόκληση για την ελληνική πλευρά δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση της κάθε μεμονωμένης ενέργειας, αλλά η κατανόηση και η αναχαίτιση του συνολικού μοτίβου.
Συνεπώς, η ανάλυση του «μοντέλου Ερίμ» δεν έχει απλώς ιστορική αξία. Αποτελεί ένα χρήσιμο πλαίσιο για την ανάγνωση των σύγχρονων εξελίξεων και, κυρίως, για τη διαμόρφωση μιας συνεκτικής στρατηγικής αντίδρασης.
Διότι, απέναντι σε μια πολιτική σταδιακών τετελεσμένων, η απάντηση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική, αλλά οφείλει να είναι εξίσου συστηματική και μακροπρόθεσμη.
* O Νιχάτ Ερίμ ήταν πρωθυπουργός της Τουρκίας 1971-72, αλλά και στρατηγικός νους της τουρκικής πολιτικής σκέψης, ιδιαίτερα σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και εθνικών διεκδικήσεων, που δολοφονήθηκε το 1980.